انسان در عالم ذرّ: نتايج و تواتر روايات

استاد محمد بیابانی اسکوئی در مقاله انسان در عالم ذرّ: نتایج و تواتر روایات، نتايج به دست آمده از آيات و روايات عالم ذرّ را در بيست عنوان، عرضه مى‌كند. وى سپس خاطرنشان مى‌كند كه براى فهم ارتباط برخى از روايات به عالم ذرّ، بايد آنها را در كنار يكديگر نهاد و به آنها به شكل يك مجموعه نگريست. توجّه به ساختار منظّم روايى درباره چگونگى خلقت انسان، به عنوان شرط لازم فهم درست آيات و روايات خلقت، نكته ديگرى است كه نويسنده بدان اشاره مى‌كند. وى در پايان، تواتر روايات عالم ذرّ را براساس بيان هفت تن از فقهاء و محدّثان، نشان مى‌دهد.

| فصلنامه تخصّصى مطالعات قرآن و حديث – سال ششم، شماره 21، زمستان  1387 |

چكيده : نويسنده در اين مقاله، نتايج به دست آمده از آيات و روايات عالم ذرّ را در بيست عنوان، عرضه مى‌كند. وى سپس خاطرنشان مى‌كند كه براى فهم ارتباط برخى از روايات به عالم ذرّ، بايد آنها را در كنار يكديگر نهاد و به آنها به شكل يك مجموعه نگريست. توجّه به ساختار منظّم روايى درباره چگونگى خلقت انسان، به عنوان شرط لازم فهم درست آيات و روايات خلقت، نكته ديگرى است كه نويسنده بدان اشاره مى‌كند. وى در پايان، تواتر روايات عالم ذرّ را براساس بيان هفت تن از فقهاء و محدّثان، نشان مى‌دهد.

كليد واژه‌ها: عالم ذرّ ـ نتايج روايات / عالم ذرّ ـ تواتر روايات / عالم ذرّ ـ اقوال علماء.

نتايج حاصل از آيات و رواياتِ عالم ذرّ

با توجه به آيات و رواياتى كه درباره عالم ذرّ ذكر شد، روشن گرديد:

1. عالم ذرّ بعد از عالم ارواح است و به انسانها اختصاص دارد؛ يعنى مراد از عالم ذرّ، عالم مثال نيست كه همه موجودات جهان مادّى به صورت مثالى، در آنجا وجود داشته باشند.
2. عالم ذرّ، ظاهراً متعدّد بوده است.
3. در عالم ذرّ، انسان مركّب از روح و بدن بوده است.
4. خداى تعالى ربوبيّت خويش و نبوّت پيامبر 9 و نبوّت همه پيامبران : و وصايت اوصياى آنان را به انسانها شناسانده است.
5. از انسانها بر ربوبيّت خويش و عبوديّت آنان عهد و پيمان گرفته است.
6. انسانها در آن عالم، داراى شعور، عقل، اختيار و قدرت بودند و مى‌توانستند اقرار يا انكار كنند.
7. انسانها در آن عالم، اضافه بر دريافت خطاب حضورى خداى تعالى به طور مستقيم، توسّط پيامبر اكرم9 نيز به عبوديّت خداى تعالى خوانده شده‌اند.
8. ايمان، كفر و شرك ـ و به تعبير ديگر: اقرار و انكار يا تصديق و تكذيب ـ در آن عالم، پديد آمده و همه انسانها در آن‌جا، به دنبال امتحان و تكليف الاهى، موصوف به آن اوصاف شده‌اند.
9. اولويّتها، امتيازها و حقّ تقدّمها به واسطه تقدّم در گفتن بلى و اقرار در آنجا براى انسانها صورت گرفته است.
10. انسانها، بعد از اتمام محفل معارفه وامضاى تعهّدنامه، به پشت آدم انتقال مى‌يابند و با روح و بدن‌شان، در صلبها و رحمها جارى مى‌شوند تا زمان ورود آنها به دنيا فرارسد.
11. ايمان و كفر و شرك در آنجا نسبت به ايمان و كفر و شرك دنيا علّيّتى ندارد؛ امّا به طور معمول، كسانى كه در آنجا ايمان را برگزيدند، در اينجا نيز مؤمن خواهند بود. كسانى كه در آنجا كفر و شرك را برگزيدند، در اينجا به طور طبيعى و طبق اراده و اختيار خويش، به كفر و شرك رو خواهند آورد؛ مگر اينكه بتوانند در دنيا كار فوق‌العاده‌اى انجام دهند.
12. انسان پيش از آنكه به اين دنيا قدم بگذارد، وجود داشته، بدون اينكه ذكرى از او در ميان باشد؛ ولى پيش از عالم ذرّ و ارواح، هيچ خبرى از انسان نبود؛ يعنى اصلاً انسانى نبود: «لَمْ يَكُنْ شَيْئاً فِي كِتَابٍ وَ لَا عِلْم». (:5 ج 5، ص 120)
13. روحى كه در آخر چهار ماهگى به جنين دميده مى‌شود، غير از روح قديمى است كه دو هزار سال پيش از ابدان ذرّى خلق شده، در عالم ذرّ با بدن ذرّى تركيب يافته و در صلبها و رحمها جارى مى‌شود.
14. تمام انسانهايى كه در عالم ذرّ موجود شده و با خدا عهد و پيمان بسته‌اند، به دنيا هم خواهند آمد.
15. نطفه‌هايى كه مراحل تبديل به انسان را طى نمى‌كنند و به صورت عزل يا سقط از بين مى‌روند، سابقه وجودى در عالم ذرّ نداشته‌اند.
16. براى اسقاط جنين، پيش از دميده‌شدن روح عقل و حيات ـ يعنى پيش از اتمام چهار ماهگى ـ ديه معيّن شده، و اين به خاطر وجود روح انسانى در اوست.
17. تمام پيامبران و رسولان و اوصيا، در عالم ذرّ مشخص شده، آفريدگان به طاعت آنها خوانده شده‌اند و آنان بر اين امر با خدا پيمان بسته‌اند.
18. حجرالاسود در آن عالم فرشته‌اى بوده است. پيمان الاهى با خلق، در كاغذ نوشته شده و در دهان او نهاده شده است. آن فرشته به صورت حجرالاسود در زمين آمده و در روز قيامت، براى كسانى كه به عهد خويش وفا كرده‌اند، شهادت خواهد داد.
19. صلب و رحم كافر و مشرك، تغييرى در ايمان عالم ذرّى انسانها پديد نخواهد آورد.
20. به هنگام مرگ، علاوه بر روح، نطفه‌اى كه انسانها از آن خلق شده‌اند، از بدن خارج مى‌شود. به همين جهت، غسل ميّت مانند غسل جنابت واجب است و كيفيّت هر دو شباهت دارد.

 تواتر روايات عالم ذرّ

مجموع ابواب مختلف روايى ـ كه در اين نوشتار به صورت فشرده مطرح شد ـ براى كسى كه اندكى با معارف دينى در مجاميع روايى شيعى آشنايى داشته باشد، گستردگى و عمق اين بحث را در روايات شيعى نشان مى‌دهد. با نگاه بدوى در مجموعه مذكور، معلوم شد كه برخى روايات در نگاه اوّلى هيچ ارتباطى با عالم ذرّ ندارد؛ امّا وقتى در كنار روايات ديگر قرار مى‌گيرد، هماهنگى و ارتباط آنها روشن مى‌شود.

همچنين روشن مى‌شود كه گاهى اوقات، بدون توجّه به ساختار منظم روايى در شكل‌گيرى خلقت انسان و موجودات، نمى‌توان معناى درستى از آيات و روايات فهميد. امّا وقتى مجموعه روايات در نظر گرفته مى‌شود، معناى آنها نيز ظاهر و روشن مى‌گردد. به عنوان مثال، در برخى آيات به خلقت انسان به صورت كلّى و مطلق از خاك تصريح شده است: (خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُـطْفَةٍ).

روشن است كه بدون توجّه به ساختار شكل‌گيرى روح و بدن انسان از مادّه علّيّينى و سجّينى يا از خلط و مزج شده آنها، اين آيات معناى روشنى ندارد و كسى نمى‌تواند بگويد مراد از «كُم» در آيات، خلقت كامل و مركّب از روح و بدن است. ولى با توجّه به انسان‌شناسى روايى، خيلى روشن و واضح است كه مراد از «كُم» در اين آيات، همين انسان موجود در اين دنياست؛ همين انسان پيش از اين، به روح و بدنش از خاك آفريده شده است؛ نه جدّ اعلاى اين انسان كه حضرت آدم باشد.

در رواياتِ شكل‌گيرى جنين در رحم، به اين نكته تصريح شده است كه روحى كه در چهار ماهگى دميده مى‌شود، غير از روح قديم است. در روايات ديه، تغيير و تبديل در نطفه، به وجود روح قديم در آن، مستند شد. مراد از روح قديم در صورتى روشن مى‌شود كه اين روايات، با روايات خلقت ارواح قبل از ابدان، تركيب روح با بدن در عالم ذرّ و انتقال انسان كامل ـ مركب از روح و بدن ـ در صلبها و رحمها ضميمه شود.

با توجّه به اين مطالب، گستره و عمق مباحث مربوط به عالم ذرّ در روايات اهل بيت: معلوم مى‌شود. امّا اثبات تواتر معنوى روايات عالم ذرّ، به اين اندازه دقّت و تحقيق نياز ندارد. در اين باب، آن قدر روايات صريح و روشن هست كه بتوان به آسانى مدّعى تواتر آنها شد. در اينجا به نقل كلمات برخى از صاحب‌نظران و محقّقان در معارف اهل بيت: اكتفا مى‌كنيم. كسى كه اندكى در روايات اهل بيت: كار كرده باشد و مضامين روايات را شناخته باشد، گفتار اين بزرگان را تصديق مى‌كند.

1. مرحوم شيخ حرّ عاملى

ايشان در كتاب الفصول المهمّة، باب 106 را به اين صورت عنوان كرده است : «إنّ الله سبحانه كلّف الخلق كلَّهم بالإقرار بالتوحيد و نحوه في عالم الذرّ: همانا خداوند متعال همه خلق را به اقرار به توحيد و مانند آن در عالم ذرّ، تكليف كرده است.»

شيخ حرّ، پس از نقل هفت حديث در اين باب مى‌گويد :

صدوق در كتب خويش اين احاديث و نظير آنها را روايت كرده است و همين طور، صفّار و برقى و حميرى و ديگران. مى‌گويم: احاديث در اين باب، بسيار زياد است و از حدّ تواتر گذشته و بيش از هزار حديث در همه كتب حديثى آمده است. بسا برخى از متكلّمين اصحاب ما ـ به جهت دليل ظنّى كه تامّ نيست و از خود احاديث جواب آن روشن است ـ منكر آن شده‌اند… امّا اين دليل ضعيف، در مقابل آيات قرآنى و روايات متواتر، مقاومت نمى‌كند. (:4 ج 1، ص 420 ـ 425)

2. مرحوم سيّد نعمة الله جزائرى

ايشان در مورد آيه ذرّ مى‌نويسد :

و الأخبار الواردة في أنّ معنا هذه الآية هو عالم الذّر و أخذ الميثاق فيه على العباد بأن يقرّوا لله سبحانه بالربوبيّة ولمحمّد 9 بالنبوّة و لأهل بيته بالإمامة و الطاعة، مستفيضة بل متواترة. (:2 ج 2، ص 182)

معناى آيه ذرّ در روايات، عالم ذرّ و عالم اخذ ميثاق از بندگان بر ربوبيّت خداى تعالى و نبوّت پيامبر 9 و امامت و اطاعت از اهل بيتش است. اخبارى كه اين معنا را مى‌رسانند، مستفيض بلكه متواترند.

وى در جاى ديگر مى‌گويد :

ولايخفى أنّ طرح الأخبار الواردة في هذا الباب ]أي عالم الذرّ[ ممّا لاسبيل إليه. (:2 ج 2، ص 200)

روشن است كه كنار گذاشتن اخبارى كه در باب عالم ذرّ وارد شده است، به هيچ وجه امكان ندارد.

3. مرحوم علّامه امينى

ايشان در تفسير آيه ذرّ، رساله‌اى در 150 صفحه نوشته كه تا كنون چاپ نشده است. شيخ آقا بزرگ تهرانى كه اين رساله را ديده، در معرّفى آن مى‌نويسد: در آن، نوزده آيه و صد و سى حديث نقل كرده است كه همگى بر وجود عالم ذرّ دلالت دارند. و از ميان آن احاديث چهل حديث را صحيح اصطلاحى دانسته است. (:1 ج 4، ص 323)

4. مرحوم نمازى شاهرودى

مرحوم استاد آيت الله حاج شيخ على نمازى در «مستدرك سفينة البحار» در مادّه «ذرر» عالم ذرّ را از عوالم سابق شمرده و آن را به نصوص قرآن مجيد و روايات متواتر، ثابت دانسته است. (:8 ج 4، ص 18)

5. مرحوم ملكى ميانجى

مرحوم استاد آيت الله ملكى ميانجى روايات مربوط به عوالم ميثاق را متواتر شمرده، مى‌فرمايد :

روايات در اين باب، زياد است و از حدّ تواتر فراتر رفته است. اين عوالم، از واضحات در كتاب و سنّت است و روايات در اين باب، بعد از حذف مكرّرات و متشابهاتش، در حدود صد و سيزده تا است. (:7 ص 122)

6. آيت الله سيّد عبدالرسول جهرمى شريعتمدارى

ايشان در اين باره مى‌نويسد :

حق اين است كه عالم ذرّ ثابت است. زيرا رواياتى كه در اين مورد وارد شده، جداً فراوان است. به ويژه رواياتى كه از طرق اماميّه در اين مورد رسيده و اسناد عدّه‌اى از آنها معتبر است. اين روايات، بر وجود عالم ذرّ دلالت واضح و روشن دارد و ادّعاى تواتر معنوى اين روايات نيز بعيد نيست. (:3 ص 12)

7. استاد محمّد آصف محسنى

ايشان مى‌نويسد :

احاديثى كه درباره ميثاق در عالم ذرّ وارد شده، زياد است و پاره‌اى از آنها… صحيح‌السند مى‌باشد و ردّ كردن همه آنها براى شخص متعمّق، كار آسانى نخواهد بود و همه آنها بر تقدّم خلقت ارواح بر بدنها دلالت دارد. (:6 ص 97)

منابع

1. تهرانى، آقابزرگ. الذريعة إلى تصانيف الشيعة. تهران: اسلاميّه.
2. جزائرى، سيّد نعمة الله. نور البراهين. تحقيق: سيّد مهدى رجايى مؤسّسه نشر اسلامى، 1417 ق.
3. جهرمى شريعتمدارى، سيّد عبدالرسول. سلسله مقالات كنگره شيخ مفيد شماره 35. مقاله «كلمة موجزة في الأرواح و الأشباح و الميثاق و الذرّ».
4. حرّ عاملى، محمّدبن حسن. الفصول المهمّة. تحقيق: محمّدبن محمّد قائينى. معارف اسلامى امام رضا، 1418ق.
5. مجلسى، محمّد باقر. بحار الانوار. قم: دار الكتب الاسلاميّه، 1363ق.
6. محسنى، محمّد آصف. روح از نظر دين. چاپ مهر.
7. ملكى ميانجى، محمّد باقر. توحيد الإماميّة. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1415ق.
8. نمازى شاهرودى، على. مستدرك سفينة البحار. قم: مؤسّسة النشر الاسلامى، 1418ق.